ජීවයේ රසායනික පදනම
හැඳින්වීම
ජීවීන්ගේ දේහ විවිධ රසායනික සංයෝග රැසකින් සමන්විත වේ. ස්වභාවිකව පවතින මූලද්රව්ය 92 අතරින් 25ක් පමණ ජීව දේහ තුළ අඩංගු වේ. මෙයින් ප්රධාන වශයෙන්ම දායක වන්නේ කාබන් (C), හයිඩ්රජන් (H), ඔක්සිජන් (O) සහ නයිට්රජන් (N) යන මූලද්රව්ය හතරයි.
මීට අමතරව සල්ෆර්, පොස්පරස්, සෝඩියම්, පොටෑසියම්, කැල්සියම්, මැග්නීසියම්, අයඩින් සහ යකඩ වැනි මූලද්රව්ය ද ජීව ක්රියාවලීන් සඳහා අත්යවශ්ය වේ.
මිනිස් සිරුර ප්රධාන වශයෙන්ම ජලය වලින් (ජීවීන්ගේ ශරීර බරෙන් 2/3 ක් පමණ ) සමන්විත වන අතර, ජල අණුවක ස්කන්ධයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් ඔක්සිජන් වලට හිමිවේ. මේ නිසා සිරුරේ මුළු ස්කන්ධයෙන් වැඩිම ප්රතිශතයක් දරන්නේ ඔක්සිජන් මූලද්රව්යයයි.
ප්රධාන මූලද්රව්යවල දායකත්වය (ස්කන්ධය අනුව):- ඔක්සිජන් (65%): සිරුරේ ජලය සහ කාබනික සංයෝගවල ප්රධාන සංරචකයකි.
- කාබන් (18%): සියලුම කාබනික සංයෝගවල (කාබෝහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන්, ලිපිඩ, නියුක්ලෙයික් අම්ල) අඩංගු වේ.
- හයිඩ්රජන් (10%): ජලය සහ සියලුම ජෛව අණුවල අඩංගු වේ.
- නයිට්රජන් (3%): ප්රෝටීන් සහ නියුක්ලික් අම්ල (DNA/RNA) සෑදීමට අත්යවශ්ය වේ.
- වෙනත් (4%)
ජීවී දේහයක අඩංගු සංයෝග
ජීවී දේහය නිර්මාණය වී ඇති රසායනික සංයෝග ප්රධාන වශයෙන් කාණ්ඩ දෙකකට බෙදිය හැකිය.
කාබනික සංයෝග :- කාබන් මූලද්රව්යය අඩංගු සංයෝග කාබනික සංයෝග ලෙස හැඳින්වේ.
- කාබනික සංයෝග වර්ග: කාබොහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන්, ලිපිඩ, නියුක්ලෙයික් අම්ල සහ විටමින්.
- කාබන් අඩංගු නොවන සංයෝග, අකාබනික සංයෝග වේ (උදා: ජලය, ඛනිජ ලවණ).
- විශේෂත්වය: කාබන් අඩංගු වුවද පහත ඒවා අකාබනික සංයෝග ලෙස සැලකේ.
- කාබන්ඩයොක්සයිඩ් (CO2)
- කාබන්මොනොක්සයිඩ් (CO)
- කාබනේට (CO32-)
- බයිකාබනේට (HCO3-)
1. කාබොහයිඩ්රේට
- කාබොහයිඩ්රේට යනු පෘථිවිය මතුපිට ඇති වඩාත් ම සුලබ කාබනික සංයෝගයයි.
- ශාක වල සිදුවන ප්රභාසංස්ලේෂණ ක්රියාවලිය මගින් කාබොහයිඩ්රේට නිපදවේ.
- නිදසුන්: අල, බතල, ධාන්ය, සීනි, පිටි
- කාබොහයිඩ්රේටවල ප්රධාන මූලද්රව්ය වන්නේ කාබන් (C), හයිඩ්රජන් (H) හා ඔක්සිජන් (O) ය.
- මෙහි හයිඩ්රජන් හා ඔක්සිජන් යන මූලද්රව්ය පරමාණු සංයෝජනය වන්නේ 2 : 1 අනුපාතයෙනි.
- කාබොහයිඩ්රේට සඳහා පොදු අණුක සූත්රය Cx(H2O)y ලෙස ලියනු ලැබේ.
- ග්ලූකෝස් (C6H12O6): මෙහි හයිඩ්රජන් 12 කට ඔක්සිජන් 6 ක් ඇත. (12:6 යනු 2:1 කි)
- සුක්රෝස් (C12H22O11): මෙහි හයිඩ්රජන් 22 කට ඔක්සිජන් 11 ක් ඇත. (22:11 යනු 2:1 කි)
- ලිපිඩවල ද C, H, O අඩංගු වුවද, එහි හයිඩ්රජන් හා ඔක්සිජන් අතර 2:1 අනුපාතය දක්නට නැත.
- ලිපිඩවල ඔක්සිජන් ප්රතිශතය කාබොහයිඩ්රේටවලට වඩා ඉතා අඩු අගයක් ගනී.
කාබොහයිඩ්රේට සංයෝග සැදී ඇති ආකාරය අනුව ඒවා ප්රධාන කොටස් තුනකට වර්ග කළ හැකිය.
- මොනොසැකරයිඩ (C6H12O6)
- ග්ලූකෝස්
- පෘක්ටෝස්
- ගැලැක්ටෝස්
- ඩයිසැකරයිඩ (C12H22O11)
- මෝල්ටෝස්
- සුක්රෝස්
- ලැක්ටෝස්
- පොලිසැකරයිඩ (C6H10O5)n
- පිෂ්ටය
- සෙලියුලෝස්
- ග්ලයිකොජන්
පාඩම මතක තබා ගැනීමේ කෙටි ක්රම (Mnemonics)
1. ප්රධාන මූලද්රව්ය 4 මතක තබා ගැනීමටමිනිස් සිරුරේ වැඩිම ස්කන්ධයක් දරන මූලද්රව්ය පිළිවෙළින් (වැඩිම සිට අඩුම දක්වා):
- O - Oxygen/ඔක්සිජන් (65%)
- C - Carbon/කාබන් (18%)
- H - Hydrogen/හයිඩ්රජන් (10%)
- N - Nitrogen/නයිට්රජන් (3%)
(මතක තබා ගන්න: "O-C-H-N")
2. කාබොහයිඩ්රේට වර්ගීකරණය:- • Glucose (ග්ලූකෝස්)
- • Fructose (පෘක්ටෝස්)
- • Galactose (ගැලැක්ටෝස්)
- • Maltose (මෝල්ටෝස්) (G+G)
- • Sucrose (සුක්රෝස්) (G+F)
- • Lactose (ලැක්ටෝස්) (G+Gal)
- • Starch (පිෂ්ටය)
- • Cellulose (සෙලියුලෝස්)
- • Glycogen (ග්ලයිකොජන්)
සාරාංශය
- ජෛව මූලද්රව්ය: C, H, O, N (ප්රධාන) සහ අනෙකුත් ලවණ වර්ග.
- සංයෝග වර්ග:
- කාබනික සංයෝග: කාබොහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන්, ලිපිඩ, නියුක්ලෙයික් අම්ල, විටමින්.
- අකාබනික සංයෝග: ජලය, ඛනිජ ලවණ, CO2, CO, කාබනේට, බයිකාබනේට.
- කාබොහයිඩ්රේට වල විශේෂත්වය:
- අඩංගු මූලද්රව්ය: C, H, O
- H : O අනුපාතය: 2 : 1
- පරීක්ෂණ:
- පිෂ්ටය + අයඩීන් ⟶ තද නිල් / දම් පැහැය